Sowjetiese skrywers o Kerst: tussen verbod, herinnering en nuwejaar Die tema van Kerst in die Sowjetse letterkunde verteenwoordig 'n komplekse kulturele paliptseta, waar die religieuse fees volgens die orde van die dag stelselmatig uitgeskrap, vervang, maar in die onderstroom behou is, in nostalgiese herinneringe en as burgerlike kodes. Na die Oktoberrevolusie van 1917 is Kerst as 'n religieuse fees verbied, en sedert 1929 is die vrydag afgeskaf. Die kulturele beleid het gekamp teen die «popistiese oorblyfsels», deur sy simbole met ateïstiese propaganda en die nuwe, Sowjetse fees — Nuwejaar (sedert 1935) — te vervang. Die letterkunde het al die stadia van hierdie transformatie weerkaats: van satiriese onthulling tot nostalgiese herinnering en volledige absorpsie in die Nuwejaars-mifologie. Eerste stadium (1920's – begin 1930's): Ontblootiging en satire In die vroeë Sowjetse letterkunde is Kerst vertoon as 'n skadelike, burghers en obskurantistiese oorblyfsel, 'n simbool van swartheid en sosiale ongelykheid van die ou wêreld. Wladimir Majakovski, poëm «Waar is die goeie?». In die beroemde afvoering «Wie moet ek wees?», is daar strofe wat direk die Kerst-mif aanval: «En sal jy nie die Kerstman met 'n sak met geskenke / en 'n kerstbalk in sy hande sien nie…». Vir Majakovski is Kerst deel van die wêreld van die midsoggende en bedrog, wat deur die revolusie geskuif moet word. Mikhail Zoschenko, verhale. In sy typiese styl het hy die burgerlike, hypokrietiese houding teenoor die fees uitgelaa. In die verhale oor die NEP se Kerst-rituele word die fees voorgestel as 'n lege formality, waarachter jadigheid, swaardigheid en familie-stryd skuil. Die religieuse sin is volledig genege of as dwaasheid begryp. Tweede stadium (mid-1930's – 1950's): Transmissie en vervanging. Geboorte van die Sowjetse Nuwejaar Vanaf die middel van die 1930's, na die herstel van die kerstbalk as 'n «Nuwejaars-» en nie Kerst-»simbool, het die aktiewe konstruksie van die burgerlike Sowjetse fees begin. Skrywers het deelgeneem aan hierdie proses, deur 'n nuwe mifologie te skep. Samuil Marshak, «Twee-en-twintig maande» (1943). Hoewel die speelfees formeel oor Nuwejaarswensies gaan, is sy diepste struktuur volledig rassisties. Dit is 'n verhaal oor 'n wonderbaarlike vergelding: 'n goeie, werklikheids- en besuiwerende nieknie (analoog van die evangeliese «arme in geestelike sin») kry as beloning van die personifikasie van die natuurlike kragte (maande) wat onmoontlik is in die gewone lewe — sneeupeglisse in die winter. Dit is 'n burgerlike omwerking van die motief van die «Kerst-wonderbaarlikheid», waar die wonder nie van God kom nie, maar van geregtige kragte van die natuur en verbind met morele keuse. Lev Kassil, «Konduit en Schvambriania» (1930-1933). In die autobiografiese roman is daar 'n heldere scene van die voorbereiding op die voor-Kerstdag in 'n intellektuele familie. Kassil beskryf dit met warms en ironie as 'n wêreld van kindse fanteisie en familie-tradisies, wat onherroeplik verloor is ná die revolusie. Dit is een van die weinige voorbeelde van nostalgiese, maar nie veroordeelende blikke uit die Sowjetse hede op die verlede. Derde stadium («ontspanning» en late USSR): Nostalgie, herinnering en onderstroom In die meer vrye tydperk word die tema van die voor-revolutionele, «hegte» Kerst as 'n simbool van verloorde jeug, warms en tradisionele kultuur teruggekeer. Iwan Schmeljov, «Lato Gosudare» (1933-1948). Hoewel die skrywer in die ballingskap was, is sy autobiografiese boek, volledig opgebou om die orthodoxe kalender, in die USSR in die selfpublikasie en in die laat uitgawes wyd bekend geraak. Die hoofstukke oor Kerst is 'n epos van die patriarchale orde, geloof en die skoonheid van die fees se rituele. Vir die Sowjetse leser was dit 'n venster na 'n volledig ander, verbode wêreld. Walentin Rasputin, «Uroki frantsuzskogo» (1973). In die verhaal vind die handeling in die winter plaas, en die hoofkarakter, 'n hongerige kind uit 'n Siberiese dorp, kry van sy meester 'n pakket. Hoewel dit nie direk oor Kerst gesê word nie, resonereer die motief van die geheime goedheid, die geskenk aan 'n behoeftekind in die koud en donker tyd, diep met die Kerst-ethiek van mededogen. Dit is 'n burgerlike, humanistiese weergawe van die Kerst-verhaal. Jurij Koval, «Priklady Vasi Kuroljovskogo» (1970's) en ander. In die prosa van Koval, veral in die verhale oor die dorp, is die atmosfeer van 'n stil, bijna heidense winterwonder. Sy winter is die tyd van gesprekke by die haard, vreemde ontmoetinge, 'n spesiale lig. Hoewel hy die direkte religiositeit ontwyk, is sy estetiese styl gevul met dieselfde gevoel van geheimenis en verwagting wat histories met die heilige kersfees verbind is. Interessante feite: «Knyaz Glinka» en kinematografie 'n Spesiale rol is gespeel deur die sprok van E.T.A. Hoffmann «Knyaz Glinka en die muiskoning» (en die ballet van Tsjajkovski). Hoewel dit in die kern 'n Kerst-sprok is (die handeling begin in die Sint-Vaandag), is dit in die USSR volledig aangepas aan Nuwejaar. In die beroemde film van 1973 jaar («Knyaz Glinka», regie van B. Stepanets) en in teateropvoerings is die religieuse komponent volledig uitgeskrap, en die fees word voorgestel as 'n wonderlike bal. Dit is 'n klassieke voorbeeld van kulturele vervanging: die Kerst-mag is behou, maar «verpak» in die toestane van die ideologiese vorm. Uitslae: drie strategieë van skryf Op hierdie wyse het Sowjetse skrywers in 'n strak ideologies veld bestaan, wat verskeie strategieë van omgaan met die tema van Kerst voortgebring het: Direkte verwerp en satire (vroeë tydperk). Die fees word voorgestel as 'n simbool van agterblyf en bedrog. Vervanging en herkodering (Stalin en posoorlogtydperk). Die Kerst-archetipes (wonder, geskenk, omvorming) word op Nuwejaar oorgeskuif, ontslaggegee van die religieuse konteks en gevul met Sowjetse inhoud (geloof in 'n helder toekoms, kollektiewe vreugde). Die kerstbalk, Sinterklaas, geskenke — alles is «hergebruik» uit die Kerst-tradisie. Nostalgie en onderstroom (late USSR). Die terugkeer van die tema as kulturele herinnering, persoonlike ervaring van verloorde «huislike» warms en as 'n universele humanistiese verhaal oor mededogen en kindse wonderbaarlikheid. Sluiting: Die tema van Kerst in die Sowjetse letterkunde is nie die ontbreken van die tema nie, maar 'n komplekse metamorfose. Die religieuse fees is uit die amptelike kultuur uitgeskuif, maar sy diepste psigologiese en narratiewe strukture was onverslaanbaar. Hulle het in die vorm van burgerlike sproke, nostalgiese herinneringe en humanistiese verhale oor goeds geplant. Op die einde het die Sowjetse letterkunde, selfs as dit Kerst verwerp het, onwillekeurig sy kulturele duurzaamheid bewys: sy archetipes was sterker as die ideologiese verbode en is geassimileer in die nuwe, Sowjetse kalender, wat 'n unieke hibryde — 'n fees, waarin die gees van Kerst onder die vorm van Nuwejaar verborgen leef, sonder God, maar met die wonderbaarlikheid behou.
© elib.co.za

Permanent link to this publication:

https://elib.co.za/m/articles/view/Sowjetiese-skrywers-o-Kersfees