Lingua franca: 'n fenomeen van taal as middel van kommunikasie in die geskiedenis en moderne tyd

Inleiding: Kommunikasiebehoeften as motor van taal-evolusie

Lingua franca (van die Italiaanse «lingua franca» — «Frankiese taal», waar «Frankiese» alle West-Europese mense beteken) is 'n taal of dialek wat sistematies gebruik word vir kommunikasie tussen mense, vir wie dit nie hul natuurlike taal is nie. Dit is nie net 'n mengsel van tale nie, maar 'n funksionele instrument, wat in gebiede met intensiewe kontak ontstaan: handel, diplomatie, wetenskap, religie, bestuur van polietniese ryke. Die studie daarvan lê op die kruis van sosiolingwistiek, geskiedenis en antropologie en wys hoe kommunikasiebehoeften nuwe taalsisteme pordeer.

Geskiedkundige prototipes: van antieke ryke tot die Middeleeue

1. Assyrische taal (XXIII–VII eeu v.C.): In die Oud-Mesopotamie is die Assyrische (Semitiese) taal die taal van administrasie en internasionale diplomatie geword, wat die Sumeriese taal verdring het. Sipiere tablettes met skrywels in Assyrische, gevind in die Amarynse argief (Egipte) en Hatte (Hettiese hoofstad), getuig van sy rol as diploanetiese koiné op die Nabije Ooste.

2. Koiné (ἡ κοινὴ διάλεκτος) — «gemeenskaplike dialek» (IV eeu v.C. — IV eeu n.C.): Het ontstaan op basis van die Attiese dialek van die Griekse taal ná die verowerings van Alexander die Grote. Hy is die taal van die hellenistiese wêreld van Sisilië tot Indië geword, wat wetenskap (werk van Archimedes), letterkunde (Siphtaginta — vertaling van die Oude Testament) en vroeë Christendom (die Nuwe Testament is in koiné geskryf) verenig.

3. Lating: 'n Klassieke voorbeeld van 'n imperiale en post-imperiale lingua franca. Na die val van die Wes-Romeinse Ryk het Lating as die taal van die kerk, wetenskap, onderwys en internasionale reg in Europa gebly tot in die 18de eeu. Dit was nie 'n gesprekstaal nie, maar 'n skryftaal en rituele kode, toeganklik vir die elite.

Die klassieke lingua franca van die Middellandse See

Die eintlike «lingua franca» (of «sabir») is 'n pidgin wat in die Ooste van die Middellandse See ontwikkel het tydens die Kruisvaartstyd (XI–XIX eeu). Sy leksika was oorwegend romans (op basis van Italiaanse, Provansaliese, Spaanse woorde), sy grammatica was baie vereenvoudig, met elemente van Grieks, Arabies en Turkies. Op hierdie taal het koopliede, piraten, diplomate en slawe kommunikeer. Voorbeeld van 'n sin: «Mi non mirato tuo. Perche ti parla?» («Ek kyk nie na jou nie. Waarom praat jy?»). Dit was 'n typiese handels-pidgin met situasionele gebruik.

Die koloniale tydperk en nuwe globale tale

Die tydperk van die Grote Geografiese Ontdekkinge het nuwe lingua franca voortgebring, dikwels in die vorm van pidgins en kreooltale:

• Suahili: Die oorspronklike taal van die volk aan die kus van Oos-Afrika, ryk aan Arabiese leksika. Dankie die handel en later die Duitse, en dan die Britse koloniale administrasie, het dit die algemeen-Afrikaanse lingua franca vir miljoene mense van Kenia tot die Kongo geword.

• Hindustani (basis van Urdu en Hindi): Het ontwikkel in die leërs en markte van Noord-Indië as 'n hibrid van Perzies, Arabies en plaaslike dialekte. Hy is die taal van inter-nasionale kommunikasie in Brits-Indië.

• Tok-Pisin (Nieu-Guinea): 'n Kreooltaal op Engelse basis, wat die staats taal van Papoea-Nieu-Guinea geword het en honderde etniese groepe verenig.

Moderne globale lingua franca

Lingwistiese eienskappe en sosiale funksies

Die lingua franca word gewoonlik gekenmerk:

• Verenvoudigde grammatica: Verwydering van komplekse vallings, konsonantverhoudings, tydsvorme.

• Reduksie van fonetika: Aanpasiging aan algemene fonetiese patrone.

• Leksikale verowering: Van tale van die deelnemers aan die kommunikasie.

Sosiale funksies:

• Integratiewe: Verenig verskillende groepe (soos Suahili in Afrika).

• Instrumentele: Los konkrete praktiese probleme op (handel, bestuur).

• Simboliese: Verbind met prestige, modernisering, toegang tot kennis (Engels vandaag).

Probleme en kritiek

1. Taalonrus: Die dominansie van een taal (Engels) stel nie-sprekergesin in 'n ongunstige posisie, wat ekstra resourse nodig het vir die studie van hierdie taal.

2. Bedreiging van taalverskeidenheid: Die globale lingua franca kan klein tale uit die onderwys, wetenskap en besigheid uitdruk.

3. Kulturele heerskappy: Die verspreiding van 'n taal bring kulturele norme en waardes van die land-leier mee, wat as neokolonialisme kan beskou word.

Aansluiting: 'n Dinaamiese instrument van die mensheid

Die lingua franca is nie 'n statiese taal nie, maar 'n lewe kommunikasieproses wat aanpas aan die behoeften van die tyd. Van die Middellandse See-sabir tot die globale Engels, reflekteer dit die belangrikste vektore van die menslike geskiedenis: handel, verowerings, migrasie, technologiese revolusies en globalisering. Die toekoms van die lingua franca sal waarskynlik verband hou nie met die vervanging van een heerser deur 'n ander nie, maar met die ontwikkeling van pluri-linguale modelle, waar verskillende tale as middel van kommunikasie in verskillende sfeers en regio's sal saam bestaan (Engels, Chinees, Spaans, Arabies). Die begrip van die fenomeen lingua franca laat sien dat taal nie net 'n middel van uitdrukking van identiteit is nie, maar ook 'n pragmatiese instrument van oorlewing en samewerking in 'n meervoudige-wêreld.

Permanent link to this publication: